بازار تازه خدمات عاطفی برای ایرانیان مهاجر؛ از خرید هدیه تا رسیدگی به مزار عزیزان

فاصله‌های جغرافیایی و موج جدید مهاجرت، بیش از پیش ساختار سنتی روابط خانوادگی را دستخوش تغییر کرده و نوع تازه‌ای از نیازهای عاطفی، خانوادگی و آیینی را پدید آورده است. با وجود گسترش تماس‌های تصویری و ارتباطات روزانه دیجیتال، بسیاری از ایرانیان مقیم خارج از کشور همچنان نگران والدین سالمند، اعضای خانواده‌ی تنها یا مزار عزیزان از دست‌رفته‌ی خود در وطن هستند. این دغدغه‌ی عاطفی عمیق، بستر شکل‌گیری بازاری نوظهور و خاص تحت عنوان «برون‌سپاری مراقبت و محبت» را فراهم کرده است که در آن، سفارش‌دهنده از قاره‌ای دیگر، اجرای امور عاطفی و شخصی خود را به فرد یا گروهی در یکی از شهرهای ایران می‌سپارد.

گسترش شبکه‌های اجتماعی و سامانه‌های پرداخت برخط، موتور محرکه‌ی شکل‌گیری و رونق این کسب‌وکارهای خرد و پلتفرمی بوده است. ارائه‌دهندگان این خدمات با فعالیت در شبکه‌های اجتماعی و انتشار عکس، فیلم و گزارش‌های زنده از روند کار، تلاش می‌کنند اعتماد مشتریان دور از وطن را جلب کنند. طیف این خدمات بسیار وسیع است و از پخت غذای خانگی، خرید اقلام روزانه، ارسال گل و هدیه، عیادت از سالمندان و سرزدن به خانواده‌ها تا برگزاری غافلگیری در مناسبت‌های خاص نظیر روز مادر، پدر، تولد، سالگردها، شب یلدا، نوروز و اعیاد مذهبی را در بر می‌گیرد. در این میان، مجری خدمت هنگام تحویل سفارش، پیام محبت‌آمیز فرد مهاجر را نیز به خانواده منتقل می‌کند تا پل ارتباطی میان آن‌ها مستحکم‌تر بماند.

با این حال، بخش قابل‌توجه و متمایزی از این بازار به حوزه‌های غیرمنتظره و عمیق‌ترِ عاطفی کشیده شده است. برای نمونه، برخی کسب‌وکارها خدمات خود را به همراهی با سالمندان، تهیه دارو، ملاقات بیمار، آشپزی در منزل و حتی نشستن و بازی شطرنج با پدری که فرزندش در خارج از کشور زندگی می‌کند، گسترش داده‌اند. چنین رویدادی نشان می‌دهد که مهاجرت فراتر از یک مسئله‌ی ساده‌ی جغرافیایی، نیاز به همراهی انسانی و حضور عاطفی را پررنگ‌تر کرده و مهاجران ترجیح می‌دهند با صرف هزینه‌های مالی، بخشی از زمان، توجه و همراهی خود را از راهِ عوامل اجرایی به خانواده‌هایشان هدیه دهند.

در کنار خدمات روزمره خانوادگی، رسیدگی به مزار درگذشتگان نیز به یکی از شاخه‌های پرطرفدار و جالب‌توجه این بازار تبدیل شده است. بسیاری از مهاجران با وجود حسرت زیارت حضوری، برای رسیدگی به آرامگاه عزیزانشان از خدمات نیابتی بهره می‌گیرند. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی فعالان این حوزه، هزینه‌های غبارروبی مزار، روشن کردن شمع و قرائت فاتحه از حدود ۲۸ دلار آغاز می‌شود. در بسته‌های کامل‌تر که شامل شست‌وشوی مزار با گلاب، گل‌آرایی و تهیه مستندات تصویری و فیلم است، این هزینه تا حدود ۴۸ دلار افزایش می‌یابد. همچنین بسته‌های ویژه‌تری که شامل خیرات، طبخ و توزیع حلوا، و قرار دادن قاب عکس بر سر مزار است، تا ۹۸ دلار قیمت‌گذاری می‌شوند.

نکته‌ی قابل‌تأمل این است که خدمات زیارت و رسیدگی از راه دور به مزار، تنها مختص ایرانیان خارج از کشور نیست؛ بلکه شماری از شهروندان داخل ایران نیز که به دلیل اشتغال، بیماری، کهولت سن یا سکونت در شهری دیگر امکان مراجعه به آرامستان را ندارند، مشتری این خدمات هستند و در مواردی، هزینه‌ی حضور مجری در محل مزار، شست‌وشوی قبر و برقراری تماس تصویری زنده حدود یک میلیون تومان اعلام می‌شود. اگرچه در سال‌های گذشته برخی شهرداری‌ها سامانه‌های جست‌وجوی متوفیان و زیارت مجازی را راه‌اندازی کرده بودند، اما این خدمات خصوصی جدید گامی فراتر گذاشته و اجرای فیزیکی، عاطفی و آیینی را مستقیماً پوشش می‌دهند.

با وجود رشد چشمگیر و استقبال از این بازار نوپا، کارشناسان نسبت به چالش‌ها و آسیب‌های جدی آن هشدار می‌دهند. مهم‌ترین مسئله، مقوله‌ی «اعتماد» است؛ چرا که سفارش‌دهنده در کشوری دیگر حضور دارد و امکان نظارت مستقیم بر صحت اجرای کار را ندارد، و از سوی دیگر خانواده‌های داخل ایران نیز باید از صلاحیت، هویت و امانت‌داری فردی که وارد حریم خصوصی‌شان می‌شود، اطمینان حاصل کنند. حفظ حریم خصوصی خانواده‌ها، امنیت اطلاعات، جلوگیری از سوءاستفاده‌های مالی، تعیین مسئولیت خدمات‌دهنده در صورت بروز مشکل و ایجاد سازوکارهای قانونی برای رسیدگی به شکایات، از دغدغه‌های جدی این حوزه به شمار می‌رود. به ویژه انتشار تصاویر سالمندان، کودکان، بیماران یا مزار درگذشتگان در شبکه‌های اجتماعی باید صرفاً با رضایت آگاهانه و دقیق خانواده‌ها انجام شود.

در نهایت، بازار خدمات عاطفی و مراقبتی از راه دور، بازتابی آشکار از دگرگونی روابط خانوادگی در دوران مهاجرت، گسترش زیست دیجیتال و افزایش مشغله‌های مدرن است. هرچند این راهکارها هرگز نمی‌توانند جایگزین گرمای حضور واقعی فرزندان در کنار خانواده، دیدارهای حضوری و زیارت واقعی عزیزان از دست‌رفته شوند، اما برای هزاران مهاجر و خانواده‌های چشم‌انتظارشان در ایران، به راهی کارآمد برای کاهش فاصله‌ها، ابراز محبت و حفظ پیوندهای عمیق عاطفی تبدیل شده‌اند.