اتحادیه اروپا در حال اجرای یکی از مهمترین اصلاحات خود در مدیریت مرزهای خارجی است؛ طرحی با نام «سامانه ورود و خروج» که قرار است بهجای مُهر دستی گذرنامه، ورود و خروج اتباع غیراروپایی به محدوده شنگن را بهصورت خودکار ثبت کند. این محدوده بیشتر کشورهای عضو اتحادیه اروپا را بههمراه ایسلند، نروژ، لیختناشتاین و سوئیس شامل میشود.
بر اساس این گزارش، مسافران در این سامانه باید اطلاعات بیومتریک خود از جمله اثر انگشت و تصویر چهره را ارائه دهند تا یک پرونده دیجیتال برای سفرهای بعدی آنها ایجاد شود. با توجه به اینکه پیشبینی میشود اتباع غیراروپایی تا سال ۲۰۲۶ سالانه حدود ۲۲۰ میلیون بار از مرزهای خارجی عبور کنند و این رقم تا سال ۲۰۲۹ به ۲۶۰ میلیون عبور برسد، بهکارگیری سازوکارهای خودکار ضرورتی اجتنابناپذیر تلقی میشود.
نویسنده این گزارش با اشاره به تجربه خود در مدیریت eu-LISA، نهاد مسئول توسعه و مدیریت سامانههای بزرگ فناوری اطلاعات در حوزه مرز، مهاجرت و امنیت داخلی اتحادیه اروپا، تأکید کرده است که اجرای کامل این طرح میتواند به بهبود کارآمدی مدیریت مرزها، افزایش دقت در بررسی هویت، کاهش تقلب هویتی و تسهیل عبور سریعتر مسافران کشورهای ثالث منجر شود.
با این حال، اجرای این سامانه با چالشهای عملیاتی همراه بوده است. این طرح بهصورت مرحلهای آغاز شده و از اکتبر سال گذشته، کشورهای عضو موظف شدند ۱۰ درصد از اتباع کشورهای ثالث را هنگام عبور از مرزهای خارجی ثبت کنند؛ رقمی که در ۹ ژانویه به ۳۵ درصد افزایش یافت. با وجود این، حتی در همین سطح اولیه نیز گزارشهایی از اختلال و تأخیر منتشر شد.
بر اساس گزارش Airport Council International Europe، زمان پردازش مرزی در برخی فرودگاهها بهطور چشمگیری افزایش یافته و در بعضی موارد صفها چند ساعت طول کشیده است. این نهاد برآورد کرده که مجموع زمان پردازش تا ۷۰ درصد افزایش یافته است. یکی از دلایل اصلی این وضعیت آن است که بسیاری از مسافران باید پیش از مراجعه به مأمور مرزی، اطلاعات بیومتریک خود را در کیوسکهای سلفسرویس ثبت کنند؛ موضوعی که در صورت ناآشنا بودن، در دسترس نبودن یا خرابی موقت این کیوسکها، میتواند بهسرعت باعث ازدحام و تأخیر شود.
در این گزارش آمده است که چنین مشکلاتی در اجرای سامانههای بزرگ فناوری اطلاعات غیرمعمول نیست؛ زیرا فناوری جدید باید با رویههای موجود هماهنگ شود، کارکنان باید با فرآیندهای تازه سازگار شوند و مسافران نیز زمان لازم برای آشنایی با سازوکار جدید را نیاز دارند. در کوتاهمدت، این تغییرات میتواند بخشی از مزایای مورد انتظار سامانه را تحتالشعاع قرار دهد.
برخی گروههای صنعتی از مقامات مرزی خواستهاند در دورههای اوج ترافیک از اقدامات اضطراری مانند کاهش بازرسیها یا توقف موقت سامانه استفاده کنند. با این حال، نویسنده این راهکارها را تنها مسکن کوتاهمدت دانسته و تأکید کرده است که راهحل اصلی، انتقال بخشی از مراحل زمانبر اداری به خارج از مرز است.
در همین راستا، یکی از پیشنهادهای عملی، انجام «پیشثبتنام» پیش از رسیدن مسافر به مرز است. در حال حاضر، نبود یک سازوکار گسترده برای پیشثبتنام باعث شده این فرآیند فقط در مرز انجام شود؛ موضوعی که فشار را دقیقاً در نقطهای افزایش میدهد که ازدحام و تأخیر بیشترین هزینه را دارد.
در این گزارش همچنین به شبکه جهانی مراکز درخواست ویزا اشاره شده و آمده است که این مراکز، بهویژه مراکزی که توسط ارائهدهندگان خدمات خارجی مانند VFS Global اداره میشوند، از قبل برای جمعآوری امن اطلاعات هویتی، هم بهصورت متنی و هم بیومتریک، در مقیاس وسیع تجهیز شدهاند. بهکارگیری این زیرساخت میتواند به اتباع کشورهای ثالث امکان دهد از راهنمایی تخصصی و خدمات حضوری بهرهمند شوند و در نتیجه تجربه عبور از مرز سریعتر، قابل پیشبینیتر و کماسترستر شود.
به گفته نویسنده، پیشثبتنام میتواند زمان عبور از مرزهای خارجی اتحادیه اروپا را کاهش دهد، خطر ایجاد صف را پایین بیاورد، فشار کاری مأموران مرزی را کم کند و به آنها اجازه دهد بیشتر بر وظایف اصلی امنیتی و مدیریت ریسک تمرکز کنند.
در ادامه گزارش آمده است که از نظر حقوقی نیز اجرای چنین رویکردی امکانپذیر است، زیرا مبنای قانونی سامانه ورود و خروج، جزئیات مشخصی درباره نحوه سازماندهی پیشثبتنام ارائه نمیدهد و هر کشور عضو میتواند درباره کانالهای مورد استفاده، از جمله اپلیکیشن موبایل یا مراکز فیزیکی در کشورهای ثالث، تصمیم بگیرد.
نویسنده همچنین یادآور شده که همکاری با ارائهدهندگان خدمات خارجی در این حوزه سابقه دارد؛ چراکه با پررنگتر شدن نقش فناوری بیومتریک در صدور ویزا، دولتها برای انجام امور اداری غیرتخصصی مانند جمعآوری اطلاعات هویتی، ثبت بیومتریک و مدیریت درخواستهای ویزا به این شرکتها متوسل شدند. به گفته او، این همکاری اکنون بخشی جداییناپذیر از سازوکار جهانی اجرای سیاست مشترک ویزای اتحادیه اروپا است و فشارهای نیروی انسانی، زیرساختی و مالی را کاهش داده و روندها را روانتر کرده است.
در پایان این گزارش تأکید شده است که سامانه ورود و خروج، گامی مهم در نوسازی مدیریت مرزهای شنگن و ارتقای ثبت سوابق، انطباقپذیری و آمادگی برای خودکارسازیهای آینده است. با این حال، موفقیت آن نیازمند تصمیمهای عملیاتیای است که میان تسهیل عبور و حفظ امنیت توازن برقرار کنند. بهکارگیری مراکز درخواست ویزا برای پیشثبتنام، بهعنوان راهکاری عملی و آزموده، میتواند از گرههای اجرایی جلوگیری کند، ظرفیت عبور مسافران را حفظ کند و تابآوری عملیاتی را افزایش دهد. این طرح قرار است از ۱۰ آوریل بهطور کامل اجرا شود و استفاده هوشمندانه از زیرساخت VACها برای اجرای روان، کاهش ازدحام و بهبود تجربه مسافران، نقشی کلیدی خواهد داشت.
نویسنده این یادداشت، کروم گارکوف، مدیر اجرایی پیشین eu-LISA و عضو سابق دفتر نخستوزیر بلغارستان است و اکنون بهعنوان مشاور سیاستگذاری اتحادیه اروپا در VFS Global فعالیت میکند.