قائممقام بنیاد ملی نخبگان با اشاره به آخرین دادههای مربوط به مهاجرت نخبگان گفت بر اساس آمار سال ۱۴۰۳، نرخ ماندگاری نخبگان در کشور برای زنان ۸۲ درصد، برای مردان ۸۱ درصد و برای رتبههای برتر کنکور سراسری ۸۳ درصد بوده است. با این حال، روند مهاجرت در میان نخبگان، بهویژه در سالهای ورود به بازار کار و تشکیل زندگی حرفهای، همچنان یکی از دغدغههای جدی کشور به شمار میرود.
سعید خدایگان در نشست خبری بنیاد ملی نخبگان، خلأ آماری را یکی از مشکلات اصلی در بررسی مهاجرت نخبگان دانست و گفت پیش از این، هر دستگاه بر اساس اطلاعات اختصاصی خود آمار متفاوتی ارائه میکرد. به گفتهی او، برای رفع این مشکل، اطلاعات افرادی که طی ۱۰ سال گذشته توسط بنیاد شناسایی شدهاند، از جمله برگزیدگان المپیادها و رتبههای برتر، تجمیع و بررسی شده است.
بیشترین مهاجرت در سنین ۲۷ تا ۳۳ سال
خدایگان توضیح داد نرخ ماندگاری نخبگان در سنین ۱۸ تا ۲۰ سال بسیار بالاست؛ این میزان برای مردان حدود ۹۲ درصد و برای زنان حدود ۹۶ درصد اعلام شده است. با افزایش سن و ورود افراد به مرحلهی اشتغال، ادامهی تحصیل و فعالیت تخصصی، الگوی مهاجرت تغییر میکند و بیشترین بازهی سنی مهاجرت نخبگان بین ۲۷ تا ۳۳ سال قرار دارد.
این آمار نشان میدهد مسئلهی مهاجرت صرفاً به دوران دانشآموزی یا دانشجویی محدود نیست، بلکه در سالهایی شدت میگیرد که افراد به دنبال فرصتهای شغلی، پژوهشی و اقتصادی پایدار هستند. از همین رو، ایجاد امکان اشتغال و فراهم کردن شرایط مناسب برای فعالیت حرفهای میتواند نقش مهمی در ماندگاری آنان داشته باشد.
آمریکا و کانادا؛ مقصدهای اصلی نخبگان
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی قائممقام بنیاد ملی نخبگان، در رشتههای غیرپزشکی، آمریکا با ۳۶ درصد و کانادا با ۲۴ درصد، اصلیترین مقصدهای مهاجرتی نخبگان ایرانی هستند. پس از آن، آلمان با ۷ درصد و انگلستان با ۵ درصد در رتبههای بعدی قرار دارند.
در جامعهی پزشکی نیز امارات با ۲۲ درصد، کانادا با ۲۰ درصد، آلمان با ۱۳ درصد و استرالیا با ۱۱ درصد، مهمترین مقصدهای مهاجرتی اعلام شدهاند. تفاوت مقصدها میان رشتههای پزشکی و غیرپزشکی، بیانگر تأثیر فرصتهای شغلی، نظامهای حرفهای و امکان ادامهی فعالیت تخصصی در کشورهای مختلف است.
فشار اقتصادی، عامل مهم مهاجرت
خدایگان تأکید کرد بخش قابلتوجهی از تصمیمهای مربوط به مهاجرت، تحت تأثیر فشارهای تورمی و شرایط اقتصادی کشور شکل میگیرد. به گفتهی او، برای کاهش مهاجرت نخبگان، باید بسترهای مناسبتری برای اشتغال، فعالیت علمی و تأمین آیندهی حرفهای آنان در داخل کشور فراهم شود.
در همین راستا، بنیاد ملی نخبگان طرح مسکن نخبگان را در دستور کار قرار داده است. تاکنون ۳۲۸۴ زمین و واحد مسکونی به نخبگان واگذار شده و ۳۷۷۸ واحد دیگر در مرحلهی تخصیص قرار دارد؛ در صورت تحقق منابع، مجموع واحدهای تأمینشده به ۷۰۶۲ واحد خواهد رسید. این طرح، بهویژه برای اعضای هیئت علمی و نخبگانی که با دشواری تأمین مسکن روبهرو هستند، بخشی از سیاستهای نگهداشت در داخل کشور به شمار میرود.
کاهش برخی نشانههای مقدماتی مهاجرت
قائممقام بنیاد ملی نخبگان همچنین از کاهش برخی درخواستهای مرتبط با مهاجرت خبر داد. بر اساس آمار اعلامشده، در سال ۱۴۰۳ آزادسازی مدارک تحصیلی در دانشگاههای برتر و رشتههای غیرپزشکی ۳۰ درصد کاهش یافته و درخواست صدور گواهی «گود استندینگ» در جامعهی پزشکی نیز ۱۸ درصد کمتر شده است.
البته این شاخصها بهتنهایی به معنای کاهش قطعی مهاجرت نیستند، زیرا آزادسازی مدارک و دریافت گواهی حرفهای تنها بخشی از مقدمات مهاجرت محسوب میشوند. با این حال، کاهش این درخواستها میتواند نشانهای از تغییر در برخی روندهای مهاجرتی باشد و ضرورت بررسی دقیقتر علل آن را نشان میدهد.
سیاستهای بنیاد برای نگهداشت نخبگان
بنیاد ملی نخبگان اعلام کرده است که سیاستهای خود را بر سه محور شناسایی و توانمندسازی، جذب و نگهداشت، و تکریم و الگوسازی استوار کرده است. در دولت چهاردهم حدود ۱۲ هزار نفر برای طرحهای جذب بنیاد، از جمله طرح «جهت»، درخواست دادهاند که این میزان، بیانگر نیاز گستردهی نخبگان به فرصتهای شغلی و حرفهای در داخل کشور است.
برگزیدگان سطح یک طرح جهت، علاوه بر تسهیلات شغلی، از جایزهی نقدی ۴۰۰ میلیون تومانی، مزایای فرهنگی و تسهیلات مسکن برخوردار میشوند. همچنین برای ۳۱۰ نفر ردیف استخدامی دریافت شده و ظرفیت اعزام ۱۰۰ استادیار جوان به دانشگاههای چین و اجرای طرح کاظمیآشتیانی برای ۱۳۱ استاد جوان نیز در نظر گرفته شده است.
ضرورت تبدیل ماندگاری به انتخاب
آمارهای اعلامشده از سوی بنیاد ملی نخبگان نشان میدهد بخش بزرگی از نخبگان همچنان در کشور ماندهاند؛ اما تداوم این ماندگاری، به کیفیت فرصتهای شغلی، ثبات اقتصادی، امکان پیشرفت علمی و برخورداری از امکانات زندگی وابسته است. مسکن، استخدام و حمایت مالی میتوانند بخشی از مشکلات را کاهش دهند، اما جلوگیری از مهاجرت نخبگان به سیاستی جامع برای ایجاد امنیت شغلی و چشمانداز روشن حرفهای نیاز دارد.