مهاجرت نیما مسیحا بار دیگر بحث مهاجرت اهالی موسیقی را به صدر توجهها آورده است؛ موضوعی که در سالهای اخیر از نوازندگان و آهنگسازان فراتر رفته و شماری از خوانندگان را هم دربر گرفته است، آن هم در شرایطی که بسیاری از فعالان این حوزه از دشوارتر شدن فعالیت حرفهای در ایران میگویند.
نیما مسیحا، از چهرههای شناختهشده موسیقی پاپ ایران و از شاگردان بابک بیات، تازهترین نمونه از هنرمندانی است که فعالیتشان به خارج از کشور منتقل شده است. در هفتههای اخیر، ویدیوهایی از اجراها و تمرینهای او در آمریکا منتشر شده و نشانهها حاکی از آن است که بخش مهمی از مسیر حرفهای او اکنون بیرون از ایران دنبال میشود.
مسیری که از ایران فاصله گرفت
مسیحا در سالهای حضورش در ایران کمتر در جریانهای تبلیغاتی رایج موسیقی پاپ دیده میشد. او در مقاطع مختلف از افت کیفیت سلیقه موسیقایی، ساختار تهیهکنندگی در موسیقی پاپ و کمتوجهی به موسیقی غیرتجاری انتقاد کرده بود. حالا به نظر میرسد پس از دورهای کمفعالیت، فصل تازهای از کار هنری خود را در خارج از کشور آغاز کرده است.
این اتفاق در حالی رخ میدهد که بسیاری از هنرمندان موسیقی، ایران را بستر اصلی رشد و تداوم فعالیت حرفهای خود میدانند؛ جایی که زبان، مخاطب و شبکه ارتباطیشان را بهتر میشناسند. با این حال، گروهی از آنان، بهویژه در موسیقی، مهاجرت را راهی برای ادامه کار یا تغییر مسیر زندگی انتخاب میکنند؛ تصمیمی که معمولاً با چالشهای اقتصادی، حرفهای و فرهنگی همراه است.
مهاجرت در میان موسیقیدانان
بررسی تجربه موسیقیدانان ایرانی نشان میدهد که بسیاری از نمونههای موفق خارج از کشور، در حوزه موسیقی کلاسیک و هنری فعالیت داشتهاند؛ حوزهای که به دلیل ماهیت فراملی، امکان حضور در ارکسترها، دانشگاهها، جشنوارهها و مراکز آموزشی کشورهای مختلف را فراهم میکند.
با این حال، موفقیت در این مسیر به توانایی حرفهای، تحصیلات، شبکه ارتباطی و فرصتهای فردی وابسته است. نامهایی مانند علی رهبری، رضا فکری، لیلا رمضان، شهرداد روحانی، امیر اسلامی، احسان مطوری و آفتاب درویشی از جمله هنرمندانی هستند که توانستهاند فعالیت خود را در خارج از ایران ادامه دهند.
کشورهای اروپایی، آمریکای شمالی و در سالهای اخیر برخی کشورهای شرق آسیا، سرمایهگذاری گستردهای در آموزش و توسعه موسیقی کلاسیک انجام دادهاند. همین موضوع رقابت برای ورود به این عرصه را سختتر کرده است. در کنار آن، کارشناسان موسیقی در ایران سالهاست از کمبود حمایتهای آموزشی و حرفهای گلایه دارند؛ مسئلهای که رقابت هنرمندان ایرانی در بازارهای بینالمللی را دشوارتر میکند.
چالش معیشت و بازار
حتی برای موسیقیدانانی که مهاجرت میکنند، مسیر موفقیت همیشه ساده نیست. بسیاری از آنان برای تأمین معاش ناچارند علاوه بر اجرا، به آموزش، همکاری با پروژههای بینالمللی، فعالیت چندزبانه یا همکاری با هنرمندان دیگر کشورها روی بیاورند.
در مقابل، برخی هنرمندان فعالیت خود را به زبان انگلیسی یا زبانهای بینالمللی ادامه میدهند، اما ورود به بازار جهانی موسیقی تنها با تغییر زبان ممکن نمیشود. چنین موفقیتی معمولاً به صنعت موسیقی قدرتمند، شبکه توزیع، سرمایهگذاری، تبلیغات و حمایت حرفهای نیاز دارد.
در همین حال، بخشی از هنرمندان در سالهای اخیر و بهویژه پس از کرونا، به دلیل محدودیتهای حرفهای، مشکلات اقتصادی و آینده نامطمئن فعالیت در ایران، مهاجرت را انتخاب کردهاند. اما این انتخاب هم لزوماً آیندهای تضمینشده به همراه ندارد و بسیاری از آنان در کشور مقصد هم با رقابت شدید و دشواریهای معیشتی روبهرو هستند.
وضعیت موسیقی در ایران
از سوی دیگر، وضعیت فعلی موسیقی در ایران نیز برای بسیاری از فعالان این حوزه امیدبخش نیست. کاهش فرصتهای اجرا، دشواری تولید و انتشار آثار، نبود حمایت مؤثر از حقوق مؤلف و کپیرایت و محدودیتهای متعدد، درآمد هنرمندان را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
در چنین شرایطی، نه فقط خوانندگان، بلکه نوازندگان، آهنگسازان، تنظیمکنندگان و دیگر فعالان موسیقی نیز با فشارهای معیشتی روبهرو شدهاند. برای برخی از هنرمندان، مهاجرت بیش از آنکه انتخابی صرفاً شخصی باشد، تلاشی برای پیدا کردن فضایی است که در آن بتوانند فعالیت حرفهای خود را ادامه دهند.
رفتوبرگشت هنرمندان
با این حال، همه هنرمندان راه مهاجرت دائمی را انتخاب نکردهاند. برخی از چهرهها همچنان رفتوآمد میان ایران و خارج از کشور را حفظ کردهاند. بابک جهانبخش، محسن یگانه، حمید حامی و مانی رهنما از جمله نامهایی هستند که در دورههایی خبر مهاجرت یا اقامتشان مطرح شد، اما در مقاطعی نیز به فعالیت در ایران ادامه دادند یا به کشور بازگشتند.
در این میان، هنرمندانی مانند کیهان کلهر سالهاست مسیر معرفی موسیقی ایرانی به مخاطبان جهانی را دنبال میکنند، در حالی که ارتباط خود را با ایران نیز حفظ کردهاند. این تجربهها نشان میدهد مهاجرت در دنیای موسیقی، همیشه به معنای قطع رابطه با ایران نیست، اما در بسیاری موارد نشانهای از جابهجایی جدی در مسیر حرفهای هنرمند است.